Türkiye'nin kamu açığı nereden kaynaklanıyor?
2001 krizinin ardından yapılan düzeltmeden açıkların geri dönüşüne: Türkiye'nin 2008'den bu yana kamu gelirleri ve harcamaları, enflasyon, faizler ve Fransa ile karşılaştırma.
Kapsam: Türkiye genel hükümeti (merkezi yönetim, yerel yönetimler, sosyal güvenlik), IMF kamu maliyesi istatistikleri, takvim yılları, 2008–2023 (bu veri tabanında yayımlanan son yıl).
Öne çıkanlar
- 2023'te Türkiye genel hükümeti, 8.037 milyar lira gelire (GSYH'nin %30,3'ü) karşılık 9.345 milyar lira (GSYH'nin %35,2'si) harcadı: 1.309 milyar liralık açık, yani GSYH'nin %4,9'u. Brüt borç (mevduat, krediler ve menkul kıymetler) ılımlı kalıyor: GSYH'nin %30,0'ı.
- 2001 sonrası düzeltme: 2001 krizi açığı GSYH'nin %11,7'sine, brüt borcu %75,5'ine çıkardı (IMF). Hesaplar sonra düzeldi ve 2013–2015 arasında küçük fazlalar görüldü (2015'te +%0,5); borç 2015'te GSYH'nin %27,2'sine geriledi.
- Açıkların geri dönüşü: 2015 ile 2023 arasında bakiye GSYH'nin +%0,5'inden −%4,9'una geriledi. Harcamalar +3,9 puan arttı: diğer transferler (+2,8), faizler (+1,9) ve sübvansiyonlar (+0,9). Gelirler 1,5 puan azaldı: sosyal primler (−1,4), mallar üzerindeki diğer vergiler (−1,1) ve hanehalkı gelir vergisi (−0,9) düştü, kurumlar vergisi arttı (+1,9).
- Enflasyonun etkisi: enflasyonun çok yüksek olduğu 2022'de gelirler GSYH'nin %26,7'sine, sosyal yardımlar %8,3'üne düştü (2020'de %12,6). Borç faizleri GSYH'nin 2015'te %2,0'ından 2022'de %4,8'ine çıktı (2023'te %3,9). Şubat depremlerinin yaşandığı 2023'te diğer transferler GSYH'nin %2,3'ünden %4,3'üne yükseldi.
- Şimdiden ağır emeklilik harcamaları: OECD'ye göre kamunun emeklilik harcamaları 2020'de GSYH'nin %7,4'üne, 2021'de %6,1'ine ulaştı; oysa 65 yaş ve üzeri nüfusun yalnızca %10,0'ını oluşturuyor (2023). Açığı merkezi yönetim taşıyor (2023'te GSYH'nin −%5,3'ü).
- Fransa ile kıyaslandığında Türkiye 2023'te GSYH'nin 20,7 puan daha azını harcıyor (%35,2'ye karşı %55,9) ve 20,1 puan daha az topluyor. Sosyal yardımlara 15,2 puan daha az, faize ise 2,2 puan daha fazla ödüyor; gelir tarafında sosyal primler (−10,0 puan) ve hanehalkı gelir vergisi (−6,7) çok daha düşük.
Gelirler ve harcamalar, yıl yıl
Her yıl için: soldaki çubuk = gelirler (gri), sağdaki çubuk = harcamalar (renkli), türlerine göre üst üste. İki çubuk arasındaki fark açıktır (veya fazla). Ayırmak için göstergedeki bir kaleme dokunun. Tutarlar milyar Türk lirası cinsindendir. Enflasyonla birlikte cari tutarlar fırlar: bunun yerine sabit tutarlara veya GSYH yüzdelerine bakın. Harcamalar niteliğine göre sunulmuştur: IMF'ye bildirilen işlevsel dağılım zaman içinde tutarlı değildir.
Kartı görün:Kamu harcamaları →
Açığı neyin artırdığı (veya azalttığı)
İki yıl arasında her kalemin GSYH puanı olarak değişimi, harcamalar niteliğine göre. Artan bir harcama veya azalan bir gelir açığı artırır (sola doğru çubuk); artan bir gelir açığı azaltır.
Kamu bakiyesi: 2015 yılında GSYH'nin 0,5 %, 2023 yılında −4,9 %; değişim −5,4 puan. Harcamaların katkısı: −3,9 puan; gelirlerin katkısı: −1,5 puan.
- Sosyal yardımlar (emekli maaşları, ödenekler, geri ödemesi yapılan sağlık hizmetleri)
- Kamu çalışanlarının ücretleri
- İşletme alımları
- Borç faizi
- Sübvansiyonlar
- Yatırım
- Diğer transferler
- Gelirler
Kalem bazında ayrıntı · 2015 → 2023
| Kalem bazında ayrıntı | Taraf | 2015 | 2023 | Değişim (puan) | Bakiye üzerindeki etki (puan) |
|---|---|---|---|---|---|
| Diğer transferler | Harcamalar | 1,53 | 4,31 | +2,78 | −2,78 |
| Borç faizi | Harcamalar | 2,02 | 3,95 | +1,93 | −1,93 |
| Sosyal primler | Gelirler | 7,63 | 6,24 | −1,39 | −1,39 |
| Mal ve hizmetler üzerinden alınan diğer vergiler (akaryakıt, tütün, otomobiller üzerindeki ÖTV…) | Gelirler | 7,45 | 6,39 | −1,07 | −1,07 |
| Hanehalkı gelir vergileri | Gelirler | 3,71 | 2,81 | −0,91 | −0,91 |
| Sübvansiyonlar | Harcamalar | 1,18 | 2,05 | +0,87 | −0,87 |
| Ücret, mülkiyet ve diğer vergiler | Gelirler | 0,86 | 0,50 | −0,36 | −0,36 |
| Diğer gelirler (satışlar, mülkiyet gelirleri, transferler) | Gelirler | 5,48 | 5,28 | −0,21 | −0,21 |
| Yatırım | Harcamalar | 3,08 | 3,14 | +0,06 | −0,06 |
| İşletme alımları | Harcamalar | 4,81 | 4,43 | −0,38 | +0,38 |
| Kamu çalışanlarının ücretleri | Harcamalar | 7,85 | 7,40 | −0,45 | +0,45 |
| KDV | Gelirler | 5,17 | 5,74 | +0,56 | +0,56 |
| Sosyal yardımlar (emekli maaşları, ödenekler, geri ödemesi yapılan sağlık hizmetleri) | Harcamalar | 10,82 | 9,93 | −0,89 | +0,89 |
| Kurumlar vergisi | Gelirler | 1,46 | 3,32 | +1,86 | +1,86 |
| Toplam gelir | Gelirler | 31,77 | 30,27 | −1,50 | −1,50 |
| Toplam harcama | Harcamalar | 31,29 | 35,20 | +3,91 | −3,91 |
| Bakiye | Bakiye | 0,48 | -4,93 | −5,41 | −5,41 |
Etkenler
Emeklilik ve sağlık
Emeklilik (yaşlılık + hayat boyu) ve sağlık alanındaki kamu harcamaları, GSYH yüzdesi, OECD sosyal harcamalar veri tabanı (SOCX).
- Emekli aylıkları · 6,1 % (2021)
- Sağlık · 3,6 % (2021)
Kartı görün:Emeklilik harcamaları (GSYH'nin %'si) →Kamu sağlık harcaması (GSYH %) →
Demografik etken
65 yaş ve üzerindekilerin nüfus içindeki payı (%), Dünya Bankası.
- 65 yaş ve üzeri · 10,0 % (2023)
Kartı görün:65 yaş ve üzerinin payı →
2000'den bu yana kamu bakiyesi
GSYH yüzdesi olarak. Negatif = açık. 2008 öncesi: IMF, Dünya Ekonomik Görünümü.
- Bakiye · −4,9 % (2023)
Kartı görün:Kamu dengesi →
Brüt ve net borç
GSYH'nin %'si olarak, IMF (World Economic Outlook).
- Brüt borç · 29,3 % (2023)
- Net borç · 22,1 % (2023)
Kartı görün:Kamu borcu →
Sosyal yardımlar ve faiz
GSYH'nin %'si.
- Sosyal yardımlar · 9,9 % (2023)
- Borç faizi · 3,9 % (2023)
Açığı kim taşıyor?
Yönetim kademesine göre bakiye, GSYH'nin %'si olarak.
- Merkezi yönetim · −5,3 % (2023)
- Yerel yönetimler · −0,2 % (2023)
- Sosyal güvenlik · 0,6 % (2023)
Türkiye ve Fransa
İki ülke için de IMF'nin aynı kamu maliyesi istatistikleri, aynı kapsam (genel yönetim), GSYH'nin %'si olarak; brüt borç aynı kapsamda (mevduat, krediler, menkul kıymetler). Harcamalar niteliğine göre karşılaştırılır. Fark grafiklerinde sağ tarafta Türkiye, Fransa'nın üzerindedir.
Kamu harcamaları, GSYH'nin %'si
- Türkiye · 35,2 % (2023)
- Fransa · 55,9 % (2023)
Kartı görün:Kamu harcamaları →
Kamu gelirleri, GSYH'nin %'si
- Türkiye · 30,3 % (2023)
- Fransa · 50,4 % (2023)
Kamu bakiyesi, GSYH'nin %'si
- Türkiye · −4,9 % (2023)
- Fransa · −5,5 % (2023)
Kartı görün:Kamu dengesi →
Brüt kamu borcu, GSYH'nin %'si
- Türkiye · 30,0 % (2023)
- Fransa · 106,4 % (2023)
Kartı görün:Kamu borcu →
Gelirlerin yapısı
Her ülke için bir çubuk, gelir türüne göre yığılmış, GSYH'nin %'si olarak.
- Sosyal primler
- Hanehalkı gelir vergileri
- VAT
- Mal ve hizmetler üzerindeki diğer vergiler
- Kurumlar vergisi
- Ücret, mülkiyet ve diğer vergiler
- Diğer gelirler
Türkiye'nin Fransa'dan daha fazla (veya daha az) vergi aldığı alanlar
Türkiye eksi Fransa farkı, GSYH puanı olarak, aynı yıl. Sağ tarafta Türkiye daha yüksektir.
- Türkiye − Fransa · 2023
Türüne göre harcamalar
Kamu parasının ödedikleri: maaşlar, sosyal yardımlar, alımlar, faiz… Fransa çok daha fazla sosyal yardım öder, Türkiye ise daha fazla faiz.
- Sosyal yardımlar (emekli maaşları, ödenekler, geri ödemesi yapılan sağlık hizmetleri)
- Kamu çalışanlarının ücretleri
- İşletme alımları
- Borç faizi
- Sübvansiyonlar
- Yatırım
- Diğer transferler
Harcama niteliğine göre Türkiye − Fransa farkı, GSYH puanı olarak
- Türkiye − Fransa · 2023
Yıllık veriler
Yıllara göre gelir, harcama, bakiye ve borç tablosunu göster
| Yıl | Gelirler | Harcamalar | Bakiye | Bakiye (% GSYH) | Borç (% GSYH) |
|---|---|---|---|---|---|
| 2023 | 8.037 milyar ₺ | 9.345 milyar ₺ | −1.309 milyar ₺ | −4,9 % | 30,0 % |
| 2022 | 4.003 milyar ₺ | 4.470 milyar ₺ | −467 milyar ₺ | −3,1 % | 34,6 % |
| 2021 | 2.249 milyar ₺ | 2.341 milyar ₺ | −92 milyar ₺ | −1,3 % | 41,5 % |
| 2020 | 1.554 milyar ₺ | 1.804 milyar ₺ | −251 milyar ₺ | −5,0 % | 41,1 % |
| 2019 | 1.312 milyar ₺ | 1.501 milyar ₺ | −189 milyar ₺ | −4,4 % | 33,6 % |
| 2018 | 1.185 milyar ₺ | 1.288 milyar ₺ | −103 milyar ₺ | −2,7 % | 29,1 % |
| 2017 | 965 milyar ₺ | 1.057 milyar ₺ | −93 milyar ₺ | −3,0 % | 29,0 % |
| 2016 | 843 milyar ₺ | 893 milyar ₺ | −50 milyar ₺ | −1,9 % | 28,7 % |
| 2015 | 747 milyar ₺ | 736 milyar ₺ | 11 milyar ₺ | 0,5 % | 27,9 % |
| 2014 | 652 milyar ₺ | 649 milyar ₺ | 3,6 milyar ₺ | 0,2 % | – |
| 2013 | 591 milyar ₺ | 588 milyar ₺ | 3,1 milyar ₺ | 0,2 % | – |
| 2012 | 510 milyar ₺ | 511 milyar ₺ | −0,8 milyar ₺ | −0,1 % | – |
| 2011 | 454 milyar ₺ | 463 milyar ₺ | −8,9 milyar ₺ | −0,6 % | – |
| 2010 | 386 milyar ₺ | 418 milyar ₺ | −31 milyar ₺ | −2,7 % | – |
| 2009 | 330 milyar ₺ | 389 milyar ₺ | −60 milyar ₺ | −5,9 % | – |
| 2008 | 321 milyar ₺ | 342 milyar ₺ | −21 milyar ₺ | −2,1 % | – |
Kaynaklar ve yöntem
- IMF, Kamu Maliyesi İstatistikleri (GFS). Vergi türüne göre gelirler, niteliğine göre harcamalar, yönetim düzeyine göre denge, brüt borç ve net finansal varlık: Türkiye genel yönetimi, 2008–2023. Karşılaştırmadaki Fransa verileri aynı tablolardan alınmıştır. OECD'nin genel yönetim tabloları Türkiye için boştur.IMF GFS (DBnomics)
- IMF, Dünya Ekonomik Görünümü (Nisan 2025). 2008 öncesi denge, 2000'den itibaren brüt ve net borç, GSYH'nin %'si olarak.IMF World Economic Outlook, April 2025
- OECD, sosyal harcamalar veri tabanı (SOCX). Emeklilik ve sağlığa yönelik kamu harcamaları, GSYH'nin %'si olarak, 2021'e kadar.OECD SOCX
- OECD, ulusal hesaplar. GSYH deflatörü.OECD Table 1
- Dünya Bankası. 65 yaş ve üzeri nüfusun toplam nüfus içindeki payı.World Bank SP.POP.65UP.TO.ZS
- Yöntem. Harcamalar = giderler + finansal olmayan varlıklara net yatırım; denge = net borç verme veya borçlanma. Sabit lira: GSYH deflatörüyle düzeltilmiş cari lira. IMF'ye bildirilen işlevlere göre harcama dağılımında kopukluklar vardır (2014'te sıfır emeklilik harcaması, 2021'de değer olarak düşüş, OECD verilerinin altında değerler): bu dağılım kullanılmamıştır.
- Daha fazla bilgi için. Hazine ve Maliye Bakanlığı, istatistik kurumu (TÜİK), merkez bankası.Hazine ve Maliye Bakanlığı, Genel yönetim istatistikleriTÜİKTürkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
