2024 tarihli Kamulaştırma Yasası: kamu yararına mülke el koymak için anayasal bir çerçeve, sıfır tazminat mümkün, henüz yürürlüğe girmedi
2024 tarihli 13 sayılı Kamulaştırma Yasası, 1975 tarihli yasanın yerini alır ve bir kamu amacı veya kamu yararı için mülke el koyan her devlet organı için tek bir usul getirir: önce müzakere, ardından bildirim, tazminat teklifi, arabuluculuk ve mahkemeler. Tazminat “adil ve hakkaniyete uygun” olmalıdır; 12(3). madde, yalnızca spekülasyon amacıyla elde tutulan veya terk edilmiş arazi gibi dört durumu sıralar ve bu durumlarda sıfır tazminatın adil ve hakkaniyete uygun “olabileceğini” belirtir. Yasa, 27 Mart 2024'te Parlamento'da kabul edildi, 20 Aralık 2024'te onaylandı ve 24 Ocak 2025'te yayımlandı; yalnızca cumhurbaşkanının bildirgeyle belirleyeceği bir tarihte yürürlüğe girer: 11 Kasım 2026'ya kadar böyle bir bildirge yayımlanmadı ve hiçbir mahkeme yasayı askıya almadı. Demokratik İttifak, AfriForum, IRR Legal ve Vaderland Stigting yasaya Batı Kap Yüksek Mahkemesi'nde itiraz ediyor; mahkeme birleştirilen davaları 3–7 Ağustos 2026 tarihlerinde dinledi. Yasa ayrıca Güney Afrika'ya yönelik yardımı kesen bir ABD başkanlık kararnamesine de gerekçe oldu.
Öne çıkanlar
12(3). maddede sayılan, sıfır tazminatın adil ve hakkaniyete uygun olabileceği durumlar
4
2024 tarihli ve 13 sayılı Kanun · Açıklanan
2024 tarihli Kamulaştırma Kanunu'na göre[1][18]
Liste açıktır (“özellikle ancak yalnızca bunlarla sınırlı olmamak üzere”); AfriForum bunu fazla belirsiz bularak itiraz etmektedir.
Tasarıya Ulusal İller Konseyi'nde olumlu oy veren iller
7
19 Mart 2024 (en az 5 gerekli) · Gözlenen
DA, bu yedi ilden beşinin usulüne uygun alınmış bir il yetkisinden yoksun olduğunu savunmaktadır.
Bir mülkün acil geçici kullanımının azami süresi
1 yıl
2024 tarihli ve 13 sayılı Kanun, 20. madde · Açıklanan
2024 tarihli Kamulaştırma Kanunu'na göre (“12 aydan uzun olmamak üzere”)[1]
Konut fiyatları
89,17index
Ç2 2026
- Durum: Kabul edildi 20 Aralık 2024 tarihinden beri. 24 Ocak 2025'te 51964 sayılı Government Gazette'te yayımlandı. Henüz yürürlükte değil: yasa, cumhurbaşkanlığı bildirgesiyle belirlenecek bir tarihte başlar; 11 Kasım 2026 itibarıyla hâlâ “ilan edilecek”; hiçbir mahkeme kararı yasayı askıya almadı.[1][2][18]
Kimlik kartı
Dayanak metin
Expropriation Act, 2024 (2024 tarihli 13 sayılı Kamulaştırma Yasası), 20 Aralık 2024'te onaylandı, 24 Ocak 2025'te yayımlandı[1][2]
No: Act No. 13 of 2024 (Government Gazette No. 51964, Notice No. 5784) · 20 Aralık 2024
Metni oku ↗Yürütücüler
- Patricia de Lille[4][5]Bayındırlık ve Altyapı Bakanı: bakanlığının hazırladığı tasarıyı Ekim 2020'de Parlamento'ya sundu ve Eylül 2022'de Ulusal Meclis'te savundu · 2020-2022 · Girişimci
- Cyril Ramaphosa[1][3][18]Cumhurbaşkanı: yasayı onayladı ve Resmî Gazete'de yayımlanacak bir bildirgeyle yürürlüğe giriş tarihini (veya tarihlerini) tek başına belirler; davalarda birinci davalı · since 2024 · Uygulama
- Dean Macpherson[13][18][20]Bayındırlık ve Altyapı Bakanı: bakanlığı yasadan sorumludur; mahkemede kararı takdire bırakır ve yalnızca açıklayıcı bir beyan sundu · 2025-2026 · Uygulama
Uygulama
- Bayındırlık ve Altyapı Bakanlığı (DPWI): yürütme makamı, kamulaştırmalara ilişkin kamusal sicili tutar
- Cumhurbaşkanlığı: yürürlüğe giriş bildirgesi
- Kamulaştıran makamlar (ulusal, eyalet ve belediye düzeyindeki devlet organları) ve mahkemeler
Açıklanan hedef
Demokrasi öncesi 1975 tarihli yasayı, Anayasa'nın 25. maddesine uygun, genel uygulamalı bir yasayla değiştirmek; böylece tüm devlet organlarına (yerel, eyalet, ulusal), toprak reformu ve doğal kaynaklara hakkaniyetli erişim dahil, kamu yararı için kamulaştırma yapmaya yönelik ortak bir usul tanımak. Kamulaştırma, adil ve hakkaniyetli bir tazminata tabidir.[3][4][1]
Cumhurbaşkanlığı ile Kamu Hizmetleri ve Altyapı Bakanlığı'na göre
Tasarı hazırlanırken alınan kamu yorumları
50.000
Ekim 2020'den önce · Kamu Hizmetleri ve Altyapı Bakanlığı'na göre (“yaklaşık 50 000”)[4]
Başlıca tedbirler
- 1975 tarihli yasayı yürürlükten kaldırır ve her kamulaştırma yetkilisine “aksine herhangi bir hüküm olsa da” uygulanır: hiçbir kamulaştırma keyfi olamaz, kamu amacı veya kamu yararı dışında bir amaç da güdemez (madde 2(1)).[1]
- Önce müzakere: kamulaştırma yetkisi, ancak idarenin mülkü makul koşullarla satın almaya çalışıp başarısız olmasından sonra kullanılabilir (2(2). madde); acil geçici kullanım hariçtir.[1][3]
- Kamulaştırma niyetinin bildirimi, malikler ile hak sahiplerine tebliğ edilir ve amaç, gerekçeler, gerekçelendirilmiş bir tazminat teklifi ve itiraz veya görüş bildirmek için 30 gün belirtilerek yayımlanır (7. madde).[1]
- “Adil ve hakkaniyete uygun” tazminat: kamu yararı ile etkilenenlerin yararını dengeler; mevcut kullanım, edinme geçmişi, piyasa değeri, doğrudan devlet yatırımı ve sübvansiyonu ile amaç dikkate alınır (12(1). madde, Anayasa'nın 25(3). maddesindeki ölçütler).[1]
- Kamu yararına kamulaştırılan arazi için sıfır tazminat adil ve hakkaniyete uygun “olabilir”; “özellikle ancak yalnızca bunlarla sınırlı olmamak üzere”: yalnızca değer artışından yararlanmak için elde tutulan kullanılmayan arazi; bir devlet organının ücretsiz edindiği ve kullanmadığı arazi; maliki tarafından terk edilmiş arazi; değeri devletin doğrudan yatırımını aşmayan arazi (12(3). madde). Kiracı işçilere ilişkin kararlar için de mümkündür (12(4). madde).[1]
- Tazminat uyuşmazlıkları: arabuluculuk, ardından kamulaştırma bildiriminden itibaren 180 gün içinde mahkemeye başvuru (19. madde); tutara ilişkin bir itiraz, mahkeme geçici bir yasak kararı vermedikçe kamulaştırmayı durdurmaz (19(8). madde).[1]
- Bir mülkün en fazla 12 ay acil geçici kullanımı: yalnızca uygun bir kamu malı bulunmadığında, afet durumunda veya mahkeme kararıyla (20. madde); öngörülen, gerçekleştirilen ve geri çekilen tüm kamulaştırmaların bakanlıkça tutulan kamuya açık sicili (24. madde).[1]
Verilerle
7 Aralık 2021
| Sayım | Milletvekilleri |
|---|---|
| Lehte (ANC 203, NFP 2, Al Jama-ah 1.) | 206 |
| Aleyhte (DA 79, EFF 40, IFP 10, FF Plus 10, ACDP 3, Good 2, PAC 1.) | 145 |
| Anayasa değişikliği için gereken sayı (Parlamentoya göre 400 milletvekilinin %75'i.) | 267 |
Ölçek 0 değerinden başlar · Değişiklik kabul edilmedi, dolayısıyla Anayasa'nın 25. maddesi değişmedi; 2024 tarihli Kanun sıfır tazminatı mevcut 25. madde çerçevesinde öngörmektedir. EFF, çoğunluk partisini özgün önergelerini çarpıtmakla suçlayarak aleyhte oy kullandı.
Konut fiyatları
89,17index
Ç2 2026
Yalnızca bağlam: Kanun yürürlükte olmadığından fiyatlar üzerinde henüz bir etkisi olamaz.
Konut fiyatlarının gelire oranı
89,65index
2025
Gecekonduda yaşayan kentsel nüfus
24,2%
2022
Takvim
Ulusun Durumu konuşması: toprak yeniden dağıtımını hızlandırma taahhüdü[4]
Cumhurbaşkanı Ramaphosa toprak yeniden dağıtımını hızlandırma taahhüdünde bulunur; ardından toprak reformuna ilişkin bakanlıklar arası bir komite (Temmuz 2018) ve bir cumhurbaşkanlığı danışma paneli gelir. Panel, 1975 tarihli yasanın hızla değiştirilmesini önerir.
- Duyuruldu
Bakanlar Kurulu Kamulaştırma Tasarısını onayladı[4]
- Tartışılıyor
Tasarı Resmî Gazete'de yayımlandı ve Parlamento'ya sunuldu[4]
Kamulaştırma Tasarısı [B23-2020], devletin baş hukuk danışmanı tarafından Anayasa'ya uygun olduğu onaylandı.
Tasarı yayımlandı ve Parlamento'ya sunuldu[4]
Bakan de Lille, Bakanlar Kurulu onayının (9 Eylül 2020) ardından tasarıyı sunar. Bakanlık, hazırlık sürecinde yaklaşık 50.000 yorum geldiğini ve Nedlac'ta (işverenler, sendikalar, sivil toplum) istişareler yapıldığını belirtir.
Tazminatsız kamulaştırmaya ilişkin anayasa değişikliği başarısız oldu[10][11][4]
25. maddeyi değiştirecek olan Anayasa On Sekizinci Değişiklik Tasarısı, Ulusal Meclis'te gereken 267 oyun altında kalarak 206 lehte ve 145 aleyhte oy alır. 25. madde değişmeden kalır: Kamulaştırma Tasarısı bu çerçevede hazırlanmıştır.
- Kabul edildi
Cumhurbaşkanı tarafından onaylandı[1][2][18]
24 Ocak 2025'te 51964 sayılı Government Gazette'te yayımlandı. Henüz yürürlükte değil: yasa, cumhurbaşkanlığı bildirgesiyle belirlenecek bir tarihte başlar; 11 Kasım 2026 itibarıyla hâlâ “ilan edilecek”; hiçbir mahkeme kararı yasayı askıya almadı.
- Süren aşama
Yürürlüğe girme, cumhurbaşkanlığı ilanını bekliyor[2][1][18]
O zamana kadar 1975 tarihli yasa yürürlükten kaldırılmış değildir ve yeni usul uygulanmaz; yürürlüğe girmeden önce bildirilen kamulaştırmalar eski kurallara tabi kalır (madde 30). Farklı hükümler farklı tarihlerde yürürlüğe girebilir.
Parlamento, DA'nın Eyaletler Konseyi oylamasına ilişkin anlatımını reddediyor[9]
Parlamento, tasarıya yalnızca dört eyaletin oy verdiği yönündeki iddiayı “olgusal olarak yanlış” olarak niteliyor ve yedi eyaletin oy verdiğini belirtiyor.
ABD başkanlık kararnamesi yasayı hedef alıyor[16][15][14]
Başkan Trump, ABD'nin Güney Afrika'ya yardımının “yasaların izin verdiği azami ölçüde” durdurulmasını ve Afrikanerlerin mülteci olarak yeniden yerleştirilmesinin teşvik edilmesini emrediyor; yasanın tarım arazilerine tazminatsız el konulmasına imkân tanıdığını öne sürüyor. Bakanlar Kurulu kararnameyi olgusal olarak yanlış ve “dezenformasyona dayalı” buluyor.
Demokratik İttifak davasını açıyor[17]
DA, Batı Cape Yüksek Mahkemesi'nden yasanın iptalini istiyor; gerekçeleri parlamento usulü (eyalet yetkileri) ile belirsiz ve çelişkili bulduğu hükümler.
Mahkeme, IRR Legal'ı ve Arazi Reformu Bakanı'nı davaya dahil ediyor[18]
IRR Legal, AfriForum'un yanında ikinci davacı oluyor (dosya 2025-156411); Kırsal Kalkınma ve Arazi Reformu Bakanı ise birlikte görülecek üç davada (AfriForum, DA, Vaderland Stigting) davalı oluyor. EFF, 12 Mayıs 2026'da davalı olarak davaya dahil ediliyor.
Batı Cape Yüksek Mahkemesi'nin tam heyeti önünde duruşma[19][21][20](ikincil kaynak)
Cumhurbaşkanı ve Eyaletler Konseyi, davaların reddini istiyor; tazminat uyuşmazlıklarına ilişkin bir hükmün “döngüsel bir süreç” yarattığını kabul ediyor ve yasanın iptali yerine mahkemece düzeltilmesini öneriyor. 11 Kasım 2026 itibarıyla bildirilmiş bir karar yok.
Devletin savunma maliyeti kamuoyuna açıklanıyor[22](ikincil kaynak)
6 Ekim 2026'da bildirilen bir parlamento yanıtında Bakan Macpherson, bakanlığın bu davadaki avukatlık ücretlerini 1.661.523,90 rand olarak belirtiyor.
Tartışmanın tarafları
Citoyen herhangi bir tutum almaz: argümanlar, sahipleri tarafından ifade edildiği gibi aktarılır.
Savunucularına göre
- Cumhurbaşkanlığı, Kanun'un kamulaştırmayı Anayasa ile uyumlu hale getirdiğini, 25. maddeden önceki 1975 tarihli bir yasanın yerini aldığını ve “bir müsadere aracı olmadığını”, müzakere, arabuluculuk ve mahkemeleri içeren, Anayasa'nın gerektirdiği bir süreç olduğunu belirtmektedir.[3][14]
- Bakan de Lille, sıfır tazminatın “sihirli bir çözüm olmadığını”, cumhurbaşkanlığı danışma panelinin de kabul ettiği üzere uygun durumlarda toprak reformu ve telafi için çeşitli edinme araçlarından biri olduğunu savundu.[5]
- Kamu Hizmetleri ve Altyapı Bakanlığı (Bakan Yardımcısı Zikalala), Kanun'u devletin, toprağı sosyoekonomik kalkınma ve yeniden dağıtım için kullanıma açma rolünün teyidi olarak görmektedir.[12]
- Bakanlar Kurulu, kamulaştırma yasalarının Güney Afrika'ya özgü olmadığını vurguluyor: pek çok ülke, arazilerin kamusal kullanımı ile mülk sahiplerinin haklarını dengeliyor. Kurul, ABD'nin başkanlık kararnamesini olgusal açıdan yanlış buluyor.[15]
Karşıtlarına göre
- Demokratik İttifak, yasanın tamamının iptalini istiyor: ittifaka göre Ulusal Eyaletler Konseyi'nde (NCOP) yasayı destekleyen yedi eyaletten beşi usulüne uygun biçimde alınmış bir yetkiye sahip değildi ve birçok madde belirsiz ve çelişkili.[17]
- AfriForum, sıfır tazminatın Anayasa'nın 25(2)(b) maddesiyle (“tazminat karşılığında” kamulaştırma) çeliştiğini savunuyor ve 12(3), 12(4) ve 19(8). maddelere itiraz ediyor; Cumhurbaşkanı'nın 19(2) ve (3). maddelerin döngüsel bir süreç yarattığını kabul ettiğine de dayanıyor.[18]
- IRR Legal (Institute of Race Relations), mülk sahiplerini keyfi biçimde yetersiz tazminat riskine maruz bıraktığını savunduğu 12(2)(e), 12(3) ve 12(4). maddelere itiraz ediyor.[18][19]
- ABD yönetimi, yasanın hükümetin Afrikanerlerin tarım arazilerine tazminatsız el koymasına olanak tanıdığını öne sürüyor ve buna karşılık yardımı kesti; Güney Afrika hükümeti bu yorumu reddediyor.[16][15]
Takip edilecek göstergeler
- Yasanın yürürlüğe gireceği tarihi veya tarihleri belirleyen Cumhurbaşkanlığı bildirisi · The Presidency / Government Gazettehenüz Citoyen kartı yok
- Batı Kap Yüksek Mahkemesi'nin kararı ve bazı hükümler geçersiz sayılırsa Anayasa Mahkemesi'nin onayı · Western Cape High Court / Constitutional Courthenüz Citoyen kartı yok
- Öngörülen, gerçekleştirilen ve geri çekilen kamulaştırmaların kamuya açık sicili (madde 24), yasa uygulanmaya başladıktan sonra · DPWIhenüz Citoyen kartı yok
- Konut fiyatları · BISKartı gör →
- 10 yıllık devlet tahvili faizi · SARBKartı gör →
- Rand/ABD doları kuru · SARBKartı gör →
Kaynaklar
- [1]Expropriation Act, 2024 (Act No. 13 of 2024), Government Gazette No. 51964, 24 January 2025, Notice No. 5784 (English text signed by the President, assented to 20 December 2024) –South African Government (gov.za), The Presidency notice in the Government Gazette, 24 Ocak 2025
- [2]Expropriation Act 13 of 2024 (English / Sepedi): « Commencement: To be proclaimed » –South African Government (gov.za), Documents, Acts, 24 Ocak 2025
- [3]President assents to Expropriation Bill –The Presidency, Republic of South Africa, 23 Ocak 2025
- [4]IMC on Land Reform on Expropriation Bill set to replace Expropriation Act of 1975 that is inconsistent with the Constitution –Inter-Ministerial Committee on Land Reform (gov.za), 11 Ekim 2020
- [5]Minister Patricia de Lille: Expropriation Bill aims to replace unconstitutional Expropriation Act of 1975 –Department of Public Works and Infrastructure (gov.za), 28 Eylül 2022
- [6]National Assembly Passes Two Bills –Parliament of the Republic of South Africa, 28 Eylül 2022
- [7]National Council of Provinces Passed Three Bills, Sent Expropriation Bill Back to NA –Parliament of the Republic of South Africa, 19 Mart 2024
- [8]Announcements, Tablings and Committee Reports No 41-2024, Wednesday 27 March 2024: Expropriation Bill [B23D-2020] passed by National Assembly on 27 March 2024, to be submitted to President for assent –Parliament of the Republic of South Africa, 27 Mart 2024
- [9]Parliament Disputes Statements Made by DA Spokesperson on Expropriation Bill –Parliament of the Republic of South Africa, 26 Ocak 2025
- [10]National Assembly Fails to Pass Constitution Eighteenth Amendment Bill –Parliament of the Republic of South Africa, 7 Aralık 2021
- [11]Minutes of Proceedings of the National Assembly, Tuesday 7 December 2021, No 43: Constitution Eighteenth Amendment Bill, Ayes 206, Noes 145, question not agreed to (section 74(2)) –Parliament of the Republic of South Africa, 7 Aralık 2021
- [12]Deputy Minister Sihle Zikalala welcomes signing into law of the Expropriation Bill –Department of Public Works and Infrastructure (gov.za), 24 Ocak 2025
- [13]SA’s Land Expropriation Act is constitutional –SAnews (South African Government News Agency), 5 Şubat 2025
- [14]Government committed to finding diplomatic solutions amid President Trump's executive order –SAnews (South African Government News Agency), 9 Şubat 2025
- [15]Statement on the Cabinet Meeting of 12 February 2025 and Special Cabinet meeting of 29 January 2025 –Government Communication and Information System (gov.za)
- [16]Addressing Egregious Actions of the Republic of South Africa (Executive Order) –The White House, 7 Şubat 2025
- [17]DA’s court challenge against Expropriation Act begins –Democratic Alliance, 10 Şubat 2025
- [18]AfriForum NPC and IRR Legal NPC v President of the Republic of South Africa and five others, Case No 2025-156411: First Applicant’s (AfriForum’s) Heads of Argument, filed 15 June 2026 –High Court of South Africa, Western Cape Division, Cape Town (filing published by AfriForum), 15 Haziran 2026
- [19]Expropriation Act Faces 3 Constitutional Challenges In Western Cape High Court –Cape Town News, 4 Ağustos 2026 · ikincil kaynak
- [20]Macpherson quizzed about failure to file papers in Expropriation case –SABC News, 5 Ağustos 2026 · ikincil kaynak
- [21]NCOP and President Ramaphosa ask court to dismiss Expropriation Act challenge –Eyewitness News (EWN), 7 Ağustos 2026 · ikincil kaynak
- [22]R1.7 million land expropriation battle in South Africa –BusinessTech, 6 Ekim 2026 · ikincil kaynak
